Wat is N-T-G?

Op het moment werken we aan een compleet vernieuwde site.
U kan nu nog de originele pagina's bekijken maar deze worden niet meer van een update voorzien tot de nieuwe website er is
.


Niet-toxische grafiek is de verzamelnaam voor de grafische technieken die met middelen werken die niet giftig of minder schadelijk zijn voor mens en milieu. Hieronder wordt op het moment vooral de niet toxische variant van de diepdruktechnieken verstaan.

Grafiek is aan het heropleven. De milieuproblematiek en de persoonlijke risico's maakten dat, naast het verouderde en oubollige imago, meer en meer mensen uit het atelier wegbleven of de beoefening van grafische technieken de rug toekeerden. Maar er is een herwaardering voor grafiek, waarbij de mogelijkheid om te werken met niet-toxische methodes een belangrijke rol speelt.

Grafiek en de grafische technieken kunnen terugblikken op een 500 jaar oude traditie.
Wat ooit zijn prille begin had in de wapensmeedkunst, is door de eeuwen heen uitgegroeid tot een beeldend medium waarmee veel kunstenaars werken, ook vandaag nog. Nochtans leek dit medium de laatste twintig jaar verouderd en niet meer van deze tijd. Velen keerden het de rug toe. Niet alleen de opkomst van de computer binnen de grafische technieken is hieraan schuldig, ook de graficus zelf moet in eigen boezem durven kijken.

Steeds meer worden kunstenaars zich bewust van de gevaren die verbonden zijn aan het gebruik van materialen waarmee ze werken in hun atelier. Geen enkel medium is bij onjuist gebruik zonder gevaar. De hoeveelheid aan chemische middelen waarmee in de grafische technieken gewerkt werd, maakt dat grafiek op zichzelf al erg verdacht blijft. Een onkundig gebruik van deze producten maakt dat de graficus aan ernstige gevaren blootstaat. Tegenwoordig is men zich erg bewust geworden van de toxiciteit van die producten. De meeste grafici proberen dan ook  om zo veilig als mogelijk met die middelen om te gaan. Helaas is een adequate, milieuvriendelijke oplossing voor de vele vluchtige stoffen in de oplosmiddelen, het gevaarlijke salpeterzuur, de bitumen in de etsgronden, enz... soms erg duur of in het geheel niet aanwezig. Bij gebruik van zuurkasten en/of afzuigsystemen wordt het probleem enkel maar verplaatst. De zure dampen en giftige gassen worden wel uit het atelier weg gezogen, maar  komen in het milieu terecht waar ze verder zorgen voor vervuiling en zelfs voor directe overlast.

Is het dan allemaal kommer en kwel? Het antwoord hierop is neen. Het is duidelijk dat er een herwaardering voor de traditie groeit binnen alle artistieke richtingen. De schilderkunst, de beeldhouwkunst, en ook recenter de tekenkunst kijken terug op een rijk verleden. Ook in grafiekateliers is deze heropleving duidelijk aan de gang. Heeft dit enkel te maken met meer aandacht voor het manuele, de recente aversie tegen het ‘digitale’? We menen van niet. Ook het werken met de niet-toxische methodes speelt hierin een belangrijke rol. Reeds zeven jaar proberen wij Vlaanderen bewust te  maken van de mogelijkheden die de zogenaamde niet-toxische grafiek te bieden heeft én te laten zien dat het wel degelijk werkt. Waar men in het begin schamper deed over deze nieuwe manier van werken, zien we nu dat er meer en meer interesse ontstaat. Langzamerhand beginnen meerdere scholen deze werkwijze na te streven.

Dankzij het baanbrekende onderzoek van Cedric Green, Keith Howard, Henrik Bøegh, Friedhard Kiekeben, Mark Zaffron, Carol Roberston, Robert Adams, Alphons Bytautas doen de huidige technieken in het geheel geen afbreuk aan de traditionele manier van werken. Integendeel. De basis blijft nagenoeg hetzelfde, diepdruk blijft uiteraard diepdruk, maar door het gebruik van nieuwe materialen worden de grafische technieken enkel maar rijker aan mogelijkheden. Wat vroeger erg moeilijk te verwezenlijken was, kan nu vrij eenvoudig. Het atelier dat vroeger ‘stonk’ door het gebruik van de vele vluchtige stoffen is nu een veilige én aangename werkplaats. Hoofdpijn, droge  handen, tranende ogen en het gevoel ‘verdoofd’ te lopen zijn verleden tijd. De zure dampen die vrijkomen bij gebruik van salpeterzuur zijn geweerd uit het atelier en tasten pers en ijzeren meubelstukken niet meer aan. Wel moeten we eerlijkheidshalve melden dat ‘niet-toxisch’ een naam is waar het kind mee door de wereld moet. ‘Minder-toxisch’ of ‘Acrylic Resist Etching’ zoals het in het Engels heet, was beter geweest. We blijven hoe dan ook werken met chemicaliën, maar welke techniek doet dit niet? Olieverf, pastel, gips bevatten tenslotte ook chemicaliën die bij ver-keerd gebruik schadelijk zijn. Nu alle nodige producten ook in België verkrijgbaar zijn, is het laatste bezwaar om bij de traditionele middelen te blijven van tafel geveegd. Daarnaast zal een steeds strenger wordende milieuwetgeving ook een rol spelen. De aandacht en druk die uitgaan van veiligheidsdiensten worden steeds beter voelbaar. Terecht is hiervoor de laatste jaren meer en meer aandacht en we vinden het dan ook niet meer dan normaal dat ‘niet-toxische’ grafiek de norm wordt.

Wat is het opzet bij het inrichten van een niet-toxisch atelier? Bij het inrichten of herstructureren van een atelier wil men hoofdzakelijk alle solventen, terpenen of oplossende oliederivaten en verdampende zuren vermijden. Het vervangen van solventen is ondertussen duidelijk geen enkel probleem meer. Alle oliehoudende inkten worden zeer eenvoudig door slaolie verwijderd. De meest voordelige oplossing is het gebruik van de goedkope koolzaadolie. Voor de hardnekkige toepassingen of het reinigen van delicate instrumenten zoals inktrollen worden de  zogenoemde VCA’s gebruikt (Vegetable Cleaning Agents – plantaardige oliën) die een zeer sterk oplossend vermogen hebben en niet verdampen. Uiteraard stellen we grote hoop op de watergedragen olieinkten en de wateroplosbare diepdrukinkten die momenteel de markt aan het veroveren zijn. Door het vermijden van zuren, zoals salpeterzuur, wordt de werkomgeving volledig veilig. Met koperplaten kunnen we overschakelen op het gebruik van zouten (ijzerchloride) die geen enkele giftige gassen produceren. Alle terpeenhoudende wasvernissen die vroeger in verschillende hardheden gebruikt werden zijn volledig vervangen door aangepaste acrylaten die zelfs betere eigenschappen vertonen.

Voor deze producten willen we ons zeker niet aan één merk binden. Door de combinatie van de verschillende  eigenschappen van deze producten worden zelfs meer combinaties mogelijk. Het harspoeder in de explosiegevaarlijke stuifkasten kan vervangen worden door een fijn gespoten acrylaat, de aquatinttechniek bij uitstek. Volledig nieuwe technieken komen aan bod bij het gebruik van fotopolymeren die op zich weer een heel nieuw gamma aan mogelijkheden bieden. Niet alleen verstaan we hieronder het reproduceren van fotomateriaal, al dan niet digitaal aangemaakt, maar door het creatief gebruik van deze fotografische middelen ontstaan zelfs nieuwe en zeer gevoelige tekentechnieken.

Marnix Everaert
Blog
Archief links

Inktafel