Zoals het kunstmagazine A Prior zegt ‘This is a treasure of art literature as well as great book cover design.’

Enjoy!

Veel van het kunstmateriaal dat we gebruiken is op één of andere manier toxisch. Om te weten hoe toxisch iets is zijn verschillende mogelijkheden om dit op te zoeken. De fabrikant, een veiligheidsinformatieblad of internet kan een bron van informatie zijn. Maar fabrikanten zijn nu eenmaal niet altijd royaal met de uitleg over wat er nu wel of niet in je geliefkoosde werkmateriaal aanwezig is van stoffen, Material Safety Data Sheets (MSDS fiches = veiligheidsinformatieblad) zijn nuttig maar moeilijk te interpreteren voor de leek en opzoeken via internet is niet steeds de goede optie om info te krijgen.

Twee boeken die de (eventuele) toxiciteit van kunstmateriaal belichten zijn Artist beware door Michael McCann en The artist's complete health and safety guide door Monona Rossol. Beide auteurs zijn een gerespecteerde autoriteit op gebied van gezondheidsproblemen bij het werken met kunstmateriaal en zijn dan ook gespecialiseerd op dit terrein.

Artist beware, een turf van bijna zeshonderd bladzijden, is onderverdeeld in 2 delen. In het eerste deel worden de chemische en fysische risico's besproken. Hierbij aandacht voor hoe materialen je kunnen ziek maken, welke materialen dit doen, veiligheid in de studio/atelier, hoe veilig om te gaan met ontvlambare en toxische materialen. Alles wordt in de diepte besproken en is uiterst zinvol. Het tweede deel van het boek richt de focus op de risico's in kunst en ambacht technieken en is dan ook specifiek onderverdeeld volgens de meest gangbare kunstbeoefening. Per onderdeel wordt ingegaan op de materialen en hun samenstelling, de risico's van afzonderlijke componenten of samenstelling en de voorzorgen die nodig zijn bij het werken met deze stoffen.

The artist's complete health and safety guide is iets dunner, slechts vierhonderd bladzijden, en volgt een andere indeling. Deel 1 bespreekt onder de titel The regulated art world de gezondheid en veiligheidswetten (in de VS en Canada), chemische en fysische risico's, hoe gevaarlijke stoffen te identificeren, algemene voorzorgen, ventilatie en bescherming van de luchtwegen. In deel twee, Artists' raw materials, wordt dieper ingegaan op de materialen  die door kunstenaars gebruikt worden terwijl deel drie, Precautions for individual media, de voorzorgen per medium in kunst en ambacht bespreekt. Deel vier, The next generation, gaat in op hoe om te gaan met materialen in een atelieromgeving met kinderen en/of volwassenen.

Artist beware en The artist's complete health and safety guide vullen elkaar erg goed aan en zijn uiterst geschikte handboeken die in iedere studio een prominente plaats verdienen. Alleen spijtig dat deze enkel in het Engels verkrijgbaar zijn en kitscherige kaft en prekerige titel van Artist Beware helaas niet laten vermoeden wat een schat aan degelijke info dit boek te bieden heeft.

Er al eens bij stil gestaan waarom die etsen van de grote namen zo een sprankelende kleuren hebben? Perfect wit, zonnig geel, fris groen...

Het geheim zit niet enkel in de bekwaamheid van meesterdrukker waarmee de kunstenaar samenwerkt, maar vooral in het fijne laagje staal dat op de afgewerkte ets is aangebracht.

Etsinkten oxideren en veranderen dus van kleur wanneer verwerkt op koper of zink. Dit maakt dat wit grijs wordt, geel groenig en andere kleuren er dof uitzien. Vooral zink bezit deze vervelende eigenschap, koper in mindere mate. Eén van de redenen waarom koper een beter materiaal is om op te werken als je met kleurinkten drukt.

Op staal gaan kleurinkten niet oxideren en blijven dus hun uitzicht behouden. Alleen, het is niet zo makkelijk werken op staal. Daarom zal men via elektrolyse een fijne laag staal aanbrengen op het oppervlak van de koperen etsplaat. Dit geeft als extra voordeel dat het oppervlak harder wordt en meer drukgangen toestaat. Men noemt dit procedé verstalen.

Zink kan je niet verstalen, toch niet direct. Je kan het probleem oplossen door eerst de plaat zink van een laagje koper te voorzien en daarna te verstalen. Maar het maakt het enkel ingewikkelder en duurder.

Het is niet makkelijk om een firma te vinden die deze dienst tot een goed einde brengt. In België en Nederland is, tot zover wij weten, geen firma deze techniek aanbiedt. In Duitsland kan je het nog wel laten doen.

Künstlerwerkstatt Kätelhön heeft een dienst waar je platen tot max. 70cm x 95cm kan laten verstalen. Zij leveren werk aan meesterdrukkers en zijn dus betrouwbaar. Künstlerwerkstatt Kätelhön maakt deel uit van het KunstHaus Möhnesee.

Het werk boven de titel is een diepdruk van Richard Tuttle uit de reeks Label 5-8

De collectie van het Kunstpalast is ontstaan in de 18e eeuw en is sindsdien uitgegroeid tot een omvangrijke verzameling die meer dan 100.000 schilderijen, tekeningen, prenten, sculpturen maar ook gebruiks- en designobjecten en glaskunst omvat.

In de jaren '80 werd een grote hoeveelheid Japanse kleurenhoutsnedes geschonken aan het Kunstpalast. Deze schenking omvatte o.a. 220 werken van de kunstenaars Kunisada en Kuniyoshi. Deze laatste kunstenaar werd 3 jaar geleden nog een uitvoerig gevierd met een grote overzichtstentoonstelling  in de Royal Academy in Londen.
De prenten van deze kunstenaars vallen enorm op door hun subtiele koloriet en de expressieve uitdrukkingen van de afgebeelde personages. Beide kunstenaars weten een kleurrijke en fantasievolle droomwereld op te roepen die vaak wordt gezien als een vroege voorloper van de huidige zo geliefde Manga, de Japanse strip.

In deze tentoonstelling zijn uitsluitend werken uit de eigen collectie te zien. Deze tentoonstelling toont kwaliteitsvolle houtsnedes die aantonen dat er naast Hokusaï, Utamaro of Hiroshige ook nog andere en boeiende maar nog veel te weinig gekende  Japanse houtsnedekunstenaars bestaan.
Het zeldzame aan de getoonde werken is echter niet de kwaliteit maar wel de thematische benadering. De selectie laat namelijk de bezoeker toe om Kunisada en Kuniyoshi te vergelijken op vlak van hun benadering van hetzelfde thema. Beiden hebben vaak dezelfde acteurs in dezelfde rollen afgebeeld en laten dus toe ons in te leven in hun persoonlijke benadering.

Samuraïs, acteurs en mooie vrouwen is nog te bezichtigen tot 15 januari 2012 in het Kunstpalast in Düsseldorf.

Enkele jaren geleden verscheen bij MoMA een prachtig boek Prints, Books and Things over het grafisch werk van Kiki Smith.

MoMA besloot rond de tentoonstelling en het boek een interactieve site te maken. De site is uitermate efficiënt in haar eenvoud. Opgedeeld in thema's, techniek en afbeeldingen toont ze het rijke universum beeldend werk van Kiki Smith.

De vroege zeefdrukken, de anatomische werken, zelfportretten, natuur en beelden met feminiene context maken deel uit van de thema's die Kiki Smith in die jaren onderzoekt. Alles is voorzien van een korte relevante tekst een geeft je de mogelijkheid om de werken te vergroten en rustig te bekijken.

De technieken die Kiki Smith hanteert worden in het deel techniek aan de hand van video's en fotoreeksen over vier werken besproken. Je ziet Kiki Smith zelf werken en haar beelden van commentaar voorzien. Van twee werken zie je de volledige opbouw, wat trouwens erg interessant is om te zien hoe iemand als Kiki Smith met het beeld omgaat. Proces en juiste afweging zijn belangrijk om tot een goed resultaat te komen.

Het deel afbeeldingen geeft je een overzicht van de afbeeldingen in het boek. Na aanklikken kan je het beeld vergroten en beter bekijken.

De website is de perfecte aanvulling bij het boek. De makers van deze site slagen er in om op eenvoudige wijze veel inzicht in het werk en de procedés naar voor te brengen.

Het boek zelf is mooi vorm gegeven en voorzien van goede reproducties, geeft het boek een goed overzicht van wat Kiki Smith in de periode 1980-2003 maakte op gebied van reproduceerbare beelden. Niet enkel grafiek op zich maar ook bibliofiele boeken en multipels geven ons een kijk in het rijke universum van Kiki Smith. Hierin centraal de kwetsbare mens, natuur, de feminiene context  en de zelfportretten. Het is boeiend te zien hoe Kiki Smith deze onderwerpen de hare maakt en een oeuvre ontstaat dat zeer consistent is. Langzamerhand gaat alles door elkaar lopen, dieren en mensen worden één waarbij menselijke en dierlijke eigenschappen aan elkaar worden doorgegeven. Later zal dit onderwerp nog verder uitgediept worden in de series rond sprookjes. Hier speelt het verhaal van Roodkapje een belangrijke rol en dat is niet zo verwonderlijk. Dier en mens komen hier samen. De wolf wordt een figuur met zowel menselijke als dierlijke trekken. Ook de verschillende mogelijkheden tot interpreteren van het verhaal spelen natuurlijk mee. Kiki Smith maakt er terug iets voor volwassenen van zonder daarom de kinderlijke onschuld uit het oog te verliezen.

In een rustige buurt van San-Francisco vind je de galerie en printshop Crown Point Press. Deze studio die zich voornamelijk richt op diepdruk en monotype werd in 1962 opgericht door Kathan Brown.

Wat June Wayne (zie artikel september) van Tamarind Printshop betekende voor de redding van lithografie in de VS is Kathan Brown voor de diepdruk.

Net zoals Wayne werd ze geconfronteerd met de teloorgang van de grafische technieken in de VS in die jaren. Ze huurde een ruimte en richtte er Crown Point Press op, met de bedoeling om diepdruk te vrijwaren van de vergetelheid.

Ze begreep dat ze ook kunstenaars die niet grafiek als belangrijkst medium gebruikten kon uitnodigen om in haar atelier de grafische technieken te verkennen. Op deze manier kon ze niet-grafici warm maken voor grafiek.

Eén van de eerste was Richard Diebenkorn, een West-Coast kunstenaar die met grote semi-abstracte doeken naam maakte. De samenwerking leidde tot een vriendschap die tot aan de dood van Diebenkorn in  1993 bleef voortduren. De etsen die ze samen maakten getuigen van een mooie interactie tussen kunstenaar en drukker. Het zijn gevoelige werken die de grens tussen realiteit en abstractie verkennen.

Wayne Thiebaud, West-Coast Pop-Art kunstenaar,  is een andere grote naam die op de uitnodiging i gaat. De samenwerking met Crown Point Press start voor beide heren in 1965.

Dankzij de faam van Diebenkorn en Thiebaud kunnen andere grote namen zoals Chuck Close, Anish Kapoor, Ed Ruscha, Kiki Smith, Pat Steir, Francesco Clemente, ... worden aangetrokken. Klik hier voor een volledige lijst van kunstenaars met hun werk.

Ondertussen werd Crown Point Press uitgebreid tot een opleidingscentrum voor meesterdrukkers. Dit resulteerde in een programma waarbij de meesterdrukkers op hun beurt terug andere printshops openden en de verspreiding van grafische technieken realiseerden.

In de jaren 80 werd een hoogdruk project opgestart waarbij Chinese meesterdrukkers in de studio van de Rong Bao Zhai studio voor Crown Point Press hoogdrukken maakten op de traditionele manier. Dit resulteerde in enkele erg mooie drukken voor o.a. Francesco Clemente. Helaas bleek het project te duur en is het stop gezet.

Een kunstenaar die een erg belangrijke rol gespeeld heeft in de studio is John Cage. Deze bekende avant-garde musicus, kwam voor de eerst werken in de studio. Het werk dat Cage er maakte is uitdagend en duwt aan de grenzen van grafiek, net zoals hij deed met muziek.

In 2012 viert Crown Point Press de vijftigste verjaardag. De kleine studio is een instituut geworden en één der belangrijkste Amerikaanse printshops. Het volledig archief wordt bijgehouden in de Fine Arts Museums of San Francisco. The National Gallery of Art in Washington D.C. heeft een kleiner archief.

Crown Point Press geeft zelf ook boeken uit. Een mooi overzichtwerk is Ink, Paper, Metal, Wood: Painters and Sculptors at Crown Point Press. Een boek uitgegeven in 1996 maar met een nog steeds blijvende waarde. Het boek is out of print maar met wat zoekwerk nog steeds te vinden op internet.

Midden in Jordaan, één van de oudste volksbuurten van Amsterdam Centrum, vind je het Amsterdams Grafisch Centrum (AGA). Het centrum biedt er de mogelijkheid aan professionele kunstenaars en ontwerpers om er gedurende een periode te werken.

Het is het oudste grafisch atelier van Nederland dat nu 53 jaar bestaat. Doorheen de jaren heeft het atelier een zorgvuldige knowhow en expertise bij de medewerkers opgebouwd.

Op gebied van milieu en mens vriendelijke technieken heeft het een stevige reputatie waarbij ook de positie als vernieuwer opvalt.

Het AGA gaat ook mee met zijn tijd. Als bewaker van het grafisch cultureel erfgoed laat het ook hedendaagse manieren van werken toe. Het digitale is in dit atelier ruim aanwezig en daarmee ook de mix en/of  cross-over tussen  traditionele en hedendaagse technieken.

Per jaar  maken zo’n 175 kunstenaars gebruik van het centrum. Grotendeels zijn dit Nederlanders maar ongeveer 30% zijn buitenlandse kunstenaar die een residentie aanvragen. Belangrijk is wel dat de kunstenaars die gebruik maken van het centrum zelfstandig kunnen werken. Een degelijke kennis van apparatuur en technieken is vereist.

Het centrum bezit de mogelijkheid om te werken met volgende technieken: etsen, lithografie, fotopolymeer, textiel, zeefdruk en digitaal printen (primair).

Het verblijf in het centrum is na goedkeuring evenwel niet gratis. Er is een dag-, maand-  of jaarvergoeding.

Voor meer info kan je terecht op de site van het centrum zelf.

De naam Ergo Pers zal niet direct een belletje doen rinkelen bij de meesten onder ons maar toch is deze Gentse uitgeven van uiterst verzorgde bibliofiele uitgaven een bekende bij vele verzamelaars.

Ergo Pers, onder de vakkundige handen van Rein Ergo, heeft als adres de Muinkkaai in Gent. Daar is de woonst en atelier van Rein Ergo te vinden. Een ander illuster uitgever had op diezelfde kaai zijn hoofdkwartier, uitgeverij Ludion.

Rein Ergo is een zeer gedreven drukker die zich met hart en ziel toe legt op zijn projecten, bibliofiel uitgaven waarbij een beeldend kunstenaar gekoppeld wordt aan een dichter/schrijver. En het zijn niet van de minste namen.

Zowel de kunstenaars als dichters/schrijvers worden met zorg gekozen uit een internationale kring. Hugo Claus, Cees Nooteboom, Leonard Nolens, Roland Jooris, Roger Raveel, Jurgen Partenheimer, Reinier Lucassen, Constant, Armando, Karel Dierickx, Ronald Noorman, Thierry De Cordier, Mario De Brabandere,... om er maar een aantal te noemen.

Het boek 'Exil de peintre' met werk van de ons veel te vroeg ontvallen Philippe Vandenberg is één van de hoogtepunten die Rein heeft uitgegeven. Het boek bestaat uit 64 etsen die Philippe over een periode van een jaar creëerde. In de uitgaven is ook een onuitgegeven tekst 'La lettre au nègre' opgenomen.

Het boek geeft ons een klare kijk op de zoekende ziel die Philippe was en heeft op mij persoonlijk een diepe indruk nagelaten. Ik zag de volledige verzameling destijds in het Caermersklooster in Gent toen het curatorschap nog in de goede handen van Hans Martens was.

Philippe was een dubbeltalent die zijn leven tot zijn kunst had gemaakt. Balancerend tussen figuratie en abstractie, aangevuld met eigen geschreven teksten. Het is niet verwonderlijk dat de complexe figuur die Philippe was een grote indruk heeft nagelaten op Rein.

Het is de nauwe samenwerking die steunt op wederzijds respect en vriendschap die maakt dat deze gelimiteerde, ambachtelijke en zeer verzorgde uitgaven een warmte uitstralen waarin je de diepmenselijke verstandhouding tussen de kunstenaars en uitgever goed kan voelen.

Een verademing in een landschap gedomineerd door massaproductie.

Reeds jaren hebben we de gewoonte om een buitenlandse gastdocent uit te nodigen in het atelier Vrije Grafiek aan de Academie Beeldende Kunsten DKO Gent. Dit jaar kregen we onverwachts een toemaatje. Dennis Olsen, professor grafiek, tekenen en digitale media aan The University of Texas at San Antonio, bracht ons een blitzbezoek. Aan de aanwezige studenten in het atelier werd wat werk getoond en becommentarieerd.

Dennis had een een aantal werken bij uit een reeks fictieve portretten met als titel "Samplings". Deze portretten worden gemaakt met afzonderlijke stukken van een  gezicht die zijn "geleend" van de gegraveerde afdrukken op papiergeld. Net als bij de samples uit de muziekwereld maakt Dennis gebruik van samples uit het papiergeld. Hij maakt op deze manier composiet portretten. Koningen, koninginnen, helden, kunstenaars, heiligen, tirannen...  Allen zijn ze met één of ander deel van het gezicht aanwezig in deze fictieve portretten.

Op deze manier zijn de portretten echt en onecht tezelfdertijd. Ze zijn een complexe mix van gezichten van verschillende etniciteit, geslacht en klasse.  Je ziet een portret dat toch een bepaald karakter bezit maar slechts een eenmalig bestaan heeft.

Dennis vertelde dat ieder nieuw werk, buiten het bepalen van het formaat, met een "tabula rasa" begint. Enkel het idee "portret" is aanwezig. Hij weet niet hoe het portret er zal uitzien. Meestal begint hij met wat krabbels te plaatsen op het het stuk polyesterfilm dat later zal gebruikt worden om te belichten op de fotopolymeer. de meeste beelden worden ondersteboven getekend en dit tot het einde. Het is niet dat zoals bij de Duitse kunstenaar Bäselitz de portretten dan ook ondersteboven geëxposeerd worden. Neen, uiteindelijk keert Dennis de werken om als ze klaar zijn zodat ze leesbaar worden. Hij ziet ze dan zelf voor de eerste keer zoals de toeschouwer ze zal zien.

Hij verteld ons dat het niet makkelijk is om op deze manier een coherent beeld te maken en het creëren van het beeld via beschreven omweg heeft zo z'n problemen. Het is pas als hij voelt dat er een echt personage ontstaat dat hij de  de tekening als af ziet.

Ook voor Dennis blijven de portretten mysterieus. hij maakt geen aanstalten om hun mening of betekenis te interpreteren.

Op het moment werkt Dennis aan een boek waarin de beelden voorzien zijn van een even mysterieuze tekst. We houden je op de hoogte van deze uitgave.

Reeds jaren volg ik hun tentoonstellingen, live en virtueel. Op de website niet enkel de gebruikelijke info maar ook een aantal zeer goede online tentoonstellingen met veel informatie (beeld, context waarin de werken gemaakt zijn en inhoud).  Zo ook de nieuwe site Impressions from South Africa - 1965 to Now.

Grafiek is in Zuid-Afrika niet enkel een artistiek medium. Het is veelvuldig gebruikt voor collectieve, politieke doeleinden. Dit wordt duidelijk in de vele posters, boeken, grafiek en muur stencils.

Door de apartheid, die bijna een halve eeuw duurde, werden veel zwarte én gekleurde kunstenaars buiten het (kunst)onderwijs en de normale kunst circuits gehouden. Dit gaf echter aanleiding tot alternatieve kunstencentra, scholen, grafische workshops, theaters en publicaties. Grafiek speelde een belangrijke rol. Doordat grafiek relatief goedkoop in aanmaak is, het element van samenwerking belangrijk is en makkelijk aanpasbare formaten heeft, kon het makkelijk ingezet worden voor bepaalde (politieke) doeleinden en was het ook voor de allerarmsten toegankelijk.

De online tentoonstelling focust op vijf verschillende delen.

Posters en activisme: hier werken die door activisten gemaakt werden. Ook William Kentridge behoort daarbij. De schreeuw om vrijheid en openheid komt hier duidelijk naar voor, soms geïnspireerd op een socialistisch symbolisme.

Linosnede, Rorke's Drift en Verder: de linosnede heeft een lange geschiedenis in Zuid-Afrika. Doordat het goedkoop is, makkelijk te snijden en af te drukken zonder pers is het steeds aantrekkelijk geweest voor vele kunstenaars. De school van de Evangelical Lutheran Church (ELC) Art and Craft Centre in de omgeving van Rorke's Drift speelde een belangrijke rol. Hier konden studenten les volgen bij zwarte kunstenaars. Vele studenten kozen voor linosnede en maakten er een medium van dat kon gebruikt worden voor politieke doeleinden.

Diepdruk: niet voor iedereen toegankelijk tijdens de jaren van apartheid. Kunstenaars als William Kentridge en Norman Catherine gebruikten het medium in die jaren om satirische aanklachten te maken tegen het regime. Hiermee volgden ze een oude traditie waarbij kunstenaars als Goya, Otto Dix, George Grosz hen voorgingen.

Fotografie in grafiek: fotografie kan makkelijk naar grafische technieken omgezet worden. Dit gaf voor een aantal kunstenaars de mogelijkheid om directe, documentaire representaties om te zetten naar meer genuanceerde beelden.

Nieuwe richtingen: hedendaags werk ontstaan tijdens een post-apartheid periode draagt veel mee uit het verleden. Duidelijk aanwezig is het uitdiepen van het verleden en de kritiek op het heden. Het werk sluit vormelijk ook meer aan bij hedendaagse manieren.

Deze website geeft een goed beeld van voor velen onbekend terrein binnen de grafische kunsten.

Het is een grote verdienste van het MoMa dat het zulke verzorgde en echt interessante websites over grafiek maakt.

Binnenkort hierover meer op onze blog.